انواع زخم | 0 تا 100 معرفی زخم‌ها

راهنمای جامع انواع زخم زمانی ارزشمند است که بتواند تصویری روشن، کاربردی و دقیق از تمام دسته‌بندی‌های زخم ارائه دهد؛ از زخم‌های ساده و روزمره گرفته تا زخم‌های پیچیده و مزمن که نیاز به پیگیری پزشکی دارند. بسیاری از بیماران یا مراقبان، با شنیدن نام زخم تنها یک بریدگی یا خراش ساده را تصور می‌کنند، اما واقعیت این است که زخم‌ها دنیای گسترده‌ای دارند و هر نوع آن رفتار، علت، علائم و روش درمان خاص خود را دارد. شناخت درستِ نوع زخم، نخستین و مهم‌ترین قدم در انتخاب روش درمان مناسب—از درمان زخم فشاری و درمان زخم دیابت گرفته تا رسیدگی تخصصی به زخم‌های سرطانی و زخم‌های مزمن—به شمار می‌رود.

با پیشرفت علم پزشکی، اکنون می‌دانیم که زخم‌ها تنها یک آسیب پوستی نیستند؛ بلکه نشانه‌ای از عملکرد بدن، سیستم ایمنی، جریان خون و حتی وضعیت تغذیه و سبک زندگی انسان‌اند. یک زخم تازه شاید در چند روز بهبود یابد، اما یک زخم مزمن می‌تواند ماه‌ها طول بکشد و کیفیت زندگی بیمار را تحت تأثیر قرار دهد. همین تفاوت‌ها باعث شده که زخم‌ها بر اساس نوع، علت، شدت، عمق، مدت‌زمان و عفونت دسته‌بندی شوند. این دسته‌بندی نه‌تنها فهم زخم را ساده‌تر می‌کند، بلکه به متخصصان کمک می‌کند بهترین رویکرد درمانی را انتخاب کنند؛ از روش‌های سنتی مراقبت تا درمان‌های مدرن مانند پانسمان‌های پیشرفته، دبریدمان، لیزر درمانی یا حتی جراحی ترمیمی.

در این مقاله که توسط کارشناس زخم کلینیک صمدیان نوشته شده، تلاش شده است که یک منبع کامل و در عین حال کاملاً روان و قابل‌فهم ارائه شود تا هر فرد بتواند با مطالعه آن، به‌درستی نوع زخم را تشخیص دهد و تصمیم بگیرد که آیا نیاز به مراقبت خانگی دارد یا باید از متخصص کمک بگیرد.

انواع زخم باز و بسته

برای درک بهتر ساختار زخم‌ها، یکی از پایه‌ای‌ترین دسته‌بندی‌ها تقسیم‌بندی آن‌ها به زخم باز و زخم بسته است. این تقسیم‌بندی کمک می‌کند که تشخیص دهیم آیا سد محافظتی پوست شکسته شده یا آسیب در لایه‌های زیرین اتفاق افتاده و پوست به‌ظاهر سالم مانده است.

زخم باز چیست؟

زخم باز به آسیبی گفته می‌شود که در آن سطح پوست شکسته شده و سد طبیعی بدن در برابر میکروب‌ها از بین رفته است. همین باز بودنِ مسیر، احتمال عفونت را افزایش می‌دهد و به همین دلیل مراقبت از زخم‌های باز باید با دقت بیشتری انجام شود. زخم‌های باز انواع زیادی دارند؛ از بریدگی، پارگی و خراش گرفته تا زخم‌های چرکی، زخم‌های بدبو، زخم‌های عمیق و زخم‌های عفونی. در زخم‌های باز، معمولاً علائمی مانند ترشح، خون‌ریزی، درد یا التهاب مشاهده می‌شود و اگر زخم به‌موقع تمیز و پانسمان نشود، خطر عفونت افزایش پیدا می‌کند. زخم‌هایی مانند زخم بستر نیز اگر به مرحله باز برسند، جزو زخم‌های باز محسوب می‌شوند و نیاز به درمان جدی دارند.

زخم بسته چیست؟

در زخم بسته، سطح پوست ظاهراً سالم است، اما آسیب در لایه‌های زیرین رخ داده است. کبودی، ضرب‌دیدگی، هماتوم یا آسیب عضلانی نمونه‌هایی از زخم بسته هستند. در این موارد، پوست تنها پوششی ظاهری است و ممکن است در زیر آن خون‌ریزی داخلی، التهاب یا تجمع مایع وجود داشته باشد. درمان زخم‌های بسته معمولاً شامل استراحت، یخ‌گذاری، کنترل التهاب و گاهی درمان دارویی است. برخی از زخم‌های عمیق ناشی از سقوط یا ضربه نیز در ابتدا بسته هستند، اما اگر درمان نشوند، می‌توانند به زخم‌های باز تبدیل شوند.

طبقه‌بندی زخم بر اساس مدت زمان

یکی از مهم‌ترین روش‌های طبقه‌بندی زخم‌ها، تقسیم آن‌ها به زخم‌های حاد و مزمن است. این دسته‌بندی بر اساس زمان و روند بهبودی زخم انجام می‌شود و از آنجایی که زمان التیام نقش مستقیم در انتخاب درمان دارد، درک تفاوت این دو نوع برای بیماران و درمانگران حیاتی است. در پزشکی، زمانی زخم حاد محسوب می‌شود که بدن بتواند در مدت زمان طبیعی و استاندارد، یعنی معمولاً بین چند روز تا چند هفته، مراحل ترمیم را کامل کند. اما اگر این روند ترمیم بیشتر از زمان مشخص طول بکشد و زخم وارد چرخه کند و بازسازی ناقص شود، زخم مزمن نام می‌گیرد.

زخم‌های حاد معمولاً ناشی از یک رویداد مشخص مثل بریدگی، سوختگی سطحی، ضربه یا عمل جراحی هستند و بدن به‌طور طبیعی با فعال کردن سیستم ایمنی، ترمیم بافت و تولید سلول‌های جدید، آن‌ها را درمان می‌کند. اما زخم‌های مزمن اغلب نشانه وجود یک مشکل زمینه‌ای مثل اختلال خون‌رسانی، دیابت، فشار طولانی‌مدت یا بیماری‌های عفونی هستند. این زخم‌ها نه‌تنها دیرتر خوب می‌شوند، بلکه بدون درمان صحیح می‌توانند بدبو، عفونی یا عمیق شوند و حتی به زخم‌های بسیار خطرناک تبدیل شوند.

شناخت این تفاوت کمک می‌کند که بدانیم چه زمانی مراقبت خانگی کافی است و چه زمانی باید به متخصص زخم مراجعه کرد.

تعریف زخم حاد و ویژگی‌های آن

زخم حاد به زخمی گفته می‌شود که روند طبیعی بهبود آن بدون اختلال انجام می‌شود و معمولاً طی چند روز تا چند هفته بسته می‌شود. این نوع زخم‌ها نتیجه یک عامل مشخص و ناگهانی هستند، مثل بریدگی با چاقو، خراش، سوختگی خفیف، بخیه جراحی یا آسیب‌های سطحی ناشی از زمین خوردن. در زخم‌های حاد، پوست و بافت‌ها در اثر ضربه دچار آسیب می‌شوند، اما سیستم ایمنی بدن سریعاً واکنش نشان داده و روند ترمیم آغاز می‌شود.

ویژگی اصلی زخم‌های حاد این است که مراحل چهارگانه التیام—شامل التهاب، تکثیر سلولی، تشکیل بافت جدید و بازسازی—بدون تأخیر انجام می‌شود. در این زخم‌ها معمولاً درد، قرمزی و مقداری التهاب طبیعی است و نشانه واکنش طبیعی بدن به آسیب محسوب می‌شود. مهم‌ترین نکته در برخورد با زخم‌های حاد، جلوگیری از عفونت و حمایت از روند طبیعی بهبود است. به همین دلیل، درمان زخم تازه معمولاً شامل تمیز کردن صحیح، استفاده از پانسمان مناسب و جلوگیری از ورود باکتری‌ها است.

زخم‌های حاد در شرایط خاص ممکن است خطرناک شوند؛ مثلاً اگر زخم عمیق باشد، اگر جسم خارجی درون زخم باقی مانده باشد، اگر خون‌ریزی شدید ادامه داشته باشد، یا اگر فرد دچار بیماری‌هایی باشد که روند ترمیم را مختل می‌کند. در چنین شرایطی ممکن است زخم حاد وارد فاز مزمن شود. همچنین زخم‌هایی که به‌موقع درمان نشوند، ممکن است چرکی، عفونی یا بدبو شوند و نیازمند درمان جدی‌تر باشند.

زخم مزمن چیست و چه زمانی زخم مزمن می‌شود؟

زخم مزمن به زخمی گفته می‌شود که روند طبیعی ترمیم آن متوقف یا کند شده و بیش از ۴ هفته تا ۳ ماه زمان ببرد. این زخم‌ها برخلاف زخم‌های حاد، وارد چرخه التیام نمی‌شوند یا در یکی از مراحل اولیه گیر می‌کنند. به‌طور معمول، عواملی مانند کاهش خون‌رسانی، اختلال ایمنی، عفونت، فشار مداوم، دیابت یا بیماری‌های عروقی مانع از پیشرفت روند ترمیم می‌شوند.

زمانی می‌گوییم یک زخم مزمن شده که علائمی مانند عدم کاهش اندازه زخم، ترشح زیاد، بوی بد، نکروز، عدم تشکیل بافت جدید یا درد مزمن به چشم بخورد. در چنین شرایطی درمان‌های معمولی دیگر کافی نیستند و نیاز به روش‌هایی مانند دبریدمان، پانسمان پیشرفته، اوزون‌تراپی یا لیزر درمانی وجود دارد. این زخم‌ها نه‌تنها از نظر پزشکی مهم هستند بلکه از نظر روانی و اجتماعی نیز بیمار را تحت فشار قرار می‌دهند؛ زیرا مدت‌ زمان طولانی لازم برای درمان می‌تواند کیفیت زندگی را کاهش دهد.

تفاوت کلیدی در رویکرد درمانی زخم‌های مزمن با حاد

درمان زخم‌های حاد و مزمن از نظر روش، زمان و شدت مراقبت کاملاً متفاوت است. زخم حاد معمولاً به‌صورت طبیعی بهبود می‌یابد و فقط نیاز به حمایت و جلوگیری از عفونت دارد. اما زخم مزمن نیازمند درمان تخصصی و مداوم است؛ زیرا مشکل اصلی فقط آسیب پوستی نیست بلکه یک اختلال زمینه‌ای است که روند ترمیم را مختل می‌کند.

در زخم‌های حاد، تمرکز بر تمیز کردن زخم، کاهش التهاب و استفاده از پانسمان ساده است. اما در زخم‌های مزمن، درمان باید علت اصلی را هدف قرار دهد؛ درمان زخم‌های مزمن معمولاً شامل ترکیبی از روش‌هاست: دبریدمان، پانسمان‌های تخصصی، آنتی‌بیوتیک، کنترل بیماری زمینه‌ای، لیزر یا اوزون‌تراپی، و گاهی جراحی.

طبقه‌بندی زخم بر اساس علل ایجاد

زخم‌ها را می‌توان بر اساس علت ایجاد در چند گروه اصلی تقسیم کرد: زخم‌های ناشی از فشار، ضربه، جراحی، بیماری‌های متابولیک و مشکلات عروقی. این دسته‌بندی شاید مهم‌ترین بخش در شناخت زخم باشد؛ زیرا علت ایجاد زخم، تعیین‌کننده نوع درمان و سرعت بهبود آن است.

زخم‌های فشاری

زخم فشاری زمانی ایجاد می‌شود که فشار طولانی‌مدت روی یک نقطه از بدن باعث کاهش جریان خون شود. این زخم‌ها بیشتر در بیماران بستری، سالمندان، افراد کم‌تحرک و کسانی که در یک وضعیت ثابت قرار می‌گیرند دیده می‌شود. نواحی استخوانی مثل پاشنه، لگن، آرنج و دنبالچه نقاط پرخطر هستند. قطع جریان خون باعث می‌شود سلول‌ها اکسیژن و مواد مغذی کافی دریافت نکنند و در نهایت بافت تخریب شود.

در مراحل اولیه فقط قرمزی و التهاب دیده می‌شود اما اگر فشار رفع نشود، زخم به مرحله باز، عمیق و حتی نکروزی می‌رسد. درمان زخم بستر نیازمند مراقبت حرفه‌ای است و معمولاً شامل برداشتن فشار، پانسمان تخصصی، دبریدمان و کنترل عفونت است.

زخم‌های عروقی

زخم‌های عروقی به‌دلیل مشکلات خون‌رسانی ایجاد می‌شوند و دو نوع اصلی دارند:

• زخم‌های وریدی
• زخم‌های شریانی

زخم وریدی معمولاً در اثر نارسایی وریدی و تجمع خون در پا ایجاد می‌شود. این زخم‌ها اغلب سطحی، دردناک و همراه با ورم هستند. در مقابل زخم شریانی ناشی از کاهش شدید خون‌رسانی است و معمولاً دردناک، خشک و عمیق است. درمان زخم عروقی پا بهبود گردش خون، کنترل ورم، استفاده از جوراب فشاری و پانسمان تخصصی را شامل می‌شود.

زخم‌های متابولیک مثل دیابت

زخم دیابتی یکی از پیچیده‌ترین و خطرناک‌ترین انواع زخم است. بیماران دیابتی به‌دلیل نوروپاتی، کاهش حس و اختلال خون‌رسانی نسبت به زخم‌ها بی‌توجه می‌شوند و زخم دیر تشخیص داده می‌شود. این زخم‌ها اغلب عمیق و مستعد عفونت و نکروز هستند. درمان زخم دیابت باید کاملاً تخصصی باشد و شامل کنترل قند خون، برداشتن فشار، دبریدمان، آنتی‌بیوتیک و پانسمان حرفه‌ای است.

زخم‌های ناشی از جراحی و تروما

این زخم‌ها ناشی از بریدگی جراحی، تصادف، سقوط، سوختگی یا آسیب‌های شدید هستند. زخم‌های جراحی معمولاً حاد و با بخیه کنترل می‌شوند، اما اگر عفونت رخ دهد یا بخیه‌ها مناسب نباشند، زخم‌ها می‌توانند باز شده، چرکی شوند یا وارد فاز مزمن شوند. در تروما نیز شدت آسیب، عمق زخم و وجود جسم خارجی تعیین‌کننده نوع درمان است. درمان زخم تازه در تروما اهمیت زیادی دارد تا زخم دچار عفونت یا بدبو شدن نشود.

زخم‌های نادر و خاص

زخم‌های نادر و خاص دسته‌ای از زخم‌ها هستند که بر خلاف زخم‌های معمولی، منشأ ساده‌ای مانند ضربه، بریدگی یا جراحی ندارند. این زخم‌ها معمولاً به علت بیماری‌های زمینه‌ای پیچیده، اختلالات سیستم ایمنی، سرطان‌ها یا مشکلات شدید عصبی ایجاد می‌شوند. درک این گروه از زخم‌ها اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان آن‌ها کاملاً متفاوت از زخم‌های شایع است. بسیاری از این زخم‌ها نه‌تنها دیرتر بهبود پیدا می‌کنند، بلکه اگر به‌موقع تشخیص داده نشوند، ممکن است وارد مرحله مزمن یا حتی بدخیم شوند. زخم‌هایی مانند مارجولین، زخم‌های خودایمنی، زخم‌های نوروپاتیک در بیماران دیابتی و زخم‌های ناشی از اختلالات ژنتیکی از جمله زخم‌های خاص محسوب می‌شوند.

این زخم‌ها معمولاً به درمان‌های ساده پاسخ نمی‌دهند و نیاز به مداخلات تخصصی مانند بیوپسی، کنترل شدید بیماری زمینه‌ای، پانسمان‌های پیشرفته، داروهای ایمونوتراپی، دبریدمان عمیق یا حتی جراحی دارند. بنابراین شناخت این زخم‌ها برای تشخیص سریع و جلوگیری از گسترش آن‌ها اهمیت زیادی دارد. در ادامه، هر یک از این زخم‌ها را با جزئیات توضیح می‌دهیم.

زخم مارجولین

زخم مارجولین یکی از خطرناک‌ترین انواع زخم‌های مزمن و نادر است که معمولاً از یک زخم قدیمی درمان‌نشده، اسکار سوختگی یا زخم باز طولانی‌مدت ایجاد می‌شود. در این حالت، سلول‌های موجود در زخم، به‌دلیل التهاب مزمن و تحریک مداوم، به‌تدریج دچار تغییرات بدخیم می‌شوند. درواقع، زخم مارجولین یک نوع سرطان پوستی (اغلب کارسینوم سلول سنگفرشی) است که در محل زخم‌های قدیمی پیدایش می‌کند.

این زخم معمولاً ظاهری غیرطبیعی دارد؛ لبه‌های آن برجسته و سفت می‌شود، ترشح بدبو و چرکی دارد، درد بیشتر از حد انتظار است و زخم به مرور بزرگ‌تر می‌شود. بیماران ممکن است تصور کنند که زخم چرکی یا عفونی شده، اما در واقع روندی خطرناک در حال رخ دادن است. یکی از مسائل مهم این است که زخم مارجولین دیر تشخیص داده می‌شود، زیرا بیماران یا مراقبان آن را با عفونت ساده اشتباه می‌گیرند.

درمان این نوع زخم بسیار جدی و تخصصی است و معمولاً به بیوپسی حتمی نیاز دارد. اگر تشخیص بدخیمی تأیید شود، درمان شامل جراحی گسترده، برداشتن بافت سرطانی، کنترل عفونت و گاهی شیمی‌درمانی یا رادیوتراپی است. بی‌توجهی به این زخم می‌تواند باعث گسترش سرطان به گره‌های لنفاوی و سایر بخش‌های بدن شود. به همین دلیل، هر زخم مزمنی که بیش از ۳ ماه خوب نشود، ترشح بدبو داشته باشد، مرتب باز و بسته شود یا بافت مرده (نکروز) در آن دیده شود باید توسط متخصص زخم بررسی شود.

زخم‌های ناشی از بیماری‌های خودایمنی و التهابی

در بیماری‌های خودایمنی، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به بافت‌های سالم حمله می‌کند و باعث التهاب و تخریب پوستی می‌شود. بیماری‌هایی مثل لوپوس، واسکولیت، کرون، روماتوئید آرتریت، پسوریازیس شدید و پِمفیگوس می‌توانند زخم‌های پوستی ایجاد کنند. این زخم‌ها معمولاً دردناک، عمیق، و گاهی همراه با تاول، نکروز یا التهاب شدید هستند.

ویژگی مهم این زخم‌ها این است که بدون کنترل بیماری زمینه‌ای درمان نمی‌شوند. برای مثال، اگر بیمار دچار واسکولیت باشد، التهاب عروق باعث کاهش خون‌رسانی و ایجاد زخم‌های دردناک می‌شود. یا در لوپوس، سیستم ایمنی به بافت‌های پوستی حمله می‌کند و زخم‌های آفتی‌مانند و مزمن روی پوست ایجاد می‌شود. در این موارد، درمان باید ترکیبی از کنترل بیماری با داروهای سرکوب‌کننده ایمنی، استفاده از پانسمان‌های تخصصی، مدیریت عفونت، و ترمیم بافت باشد.

زخم‌های خودایمنی گاهی در مرحلۀ شدید دچار عفونت ثانویه می‌شوند، بدبو می‌شوند یا به شکل زخم عمیق فرورفته ظاهر می‌شوند. اگر درمان به‌موقع انجام نشود، احتمال دارد این زخم‌ها وارد فاز مزمن شوند و خطرات بیشتری برای بیمار ایجاد کنند. به همین دلیل مشاهده هر زخم غیرمعمول در افراد مبتلا به بیماری‌های خودایمنی، باید جدی گرفته شود.

زخم‌های نوروپاتیک

زخم‌های نوروپاتیک بیشتر در بیماران دیابتی دیده می‌شوند اما ممکن است در افرادی که آسیب عصبی ناشی از تروما، سکته یا بیماری‌های عصبی دارند نیز ایجاد شوند. این زخم‌ها به دلیل کاهش یا از دست رفتن حس درد ایجاد می‌شوند. بیمار هنگام آسیب متوجه درد نمی‌شود و آسیب‌های کوچک به‌مرور تبدیل به زخم‌های بزرگ، عمیق و مزمن می‌شوند.

زخم نوروپاتیک معمولاً در کف پا، پاشنه و انگشتان دیده می‌شود. این زخم‌ها اغلب خشک، عمیق و همراه با پینه هستند. به دلیل نبود حس درد، فشار وزن هنگام راه رفتن به زخم آسیب بیشتری می‌زند و روند ترمیم را متوقف می‌کند.

بی‌توجهی به این زخم‌ها می‌تواند منجر به نکروز، عفونت استخوان (استئومیلیت)، گانگرن یا حتی قطع عضو شود. بنابراین این زخم‌ها از جدی‌ترین انواع زخم‌های مزمن محسوب می‌شوند.

جمع‌بندی

در این راهنمای جامع انواع زخم، تلاش شد تصویری روشن و کامل از تمام دسته‌بندی‌های زخم ارائه شود؛ از زخم‌های ساده و حاد گرفته تا زخم‌های مزمن، عفونی، عروقی، دیابتی و زخم‌های نادر مانند مارجولین. دانستیم که هر زخم بر اساس مدت زمان، علت ایجاد، شدت، عمق و رفتار ترمیمی در گروهی متفاوت قرار می‌گیرد و همین طبقه‌بندی تعیین‌کننده روش درمان است. زخم‌های حاد معمولاً روند ترمیم طبیعی دارند و با تمیز کردن و مراقبت مناسب درمان می‌شوند، اما زخم‌های مزمن نیازمند مداخله تخصصی و بررسی بیماری‌های زمینه‌ای هستند.

همچنین آموختیم که برخی زخم‌ها مانند زخم دیابتی، زخم فشاری و زخم عروقی، اگر به‌موقع تشخیص داده نشوند می‌توانند خطرناک شوند و حتی بیمار را در معرض عفونت شدید یا قطع عضو قرار دهند. از سوی دیگر زخم‌های نادر مانند مارجولین می‌توانند نشانه سرطان باشند و نیاز به اقدام فوری دارند.

در نهایت مهم‌ترین نکته این است که «زخم یک نشانه است، نه فقط یک آسیب پوستی». بنابراین همیشه باید علت اصلی آن بررسی شود. مراقبت صحیح، انتخاب پانسمان مناسب، کنترل عفونت، توجه به بیماری‌های زمینه‌ای و مراجعه به مراکز تخصصی زخم، کلید درمان قطعی انواع زخم است.

منابع:

redcross, NIH, Arnot Health, Mayo Clinic